Meren, ecologie
In veel meren in Nederland was het water vroeger helderder dan nu. De vertroebeling van deze ondiepe meren begon rond de jaren zeventig van de vorige eeuw en werd veroorzaakt door een steeds grotere toevoer van voedingsstoffen uit rioolwater en agrarische gebieden. Die meren kunnen weer helder worden gemaakt op een heel bijzondere manier: de vis moet eruit.
De effecten van de achteruitgang van de waterkwaliteit in de jaren '70 waren in eerste instantie onopvallend. Waterplanten die dicht bij bodem groeiden werden vervangen door planten die in de hele waterkolom vulden, zoals waterpest en fonteinkruiden. De omslag kwam toen het heldere water in troebel water veranderde, waardoor de waterplanten in de meren verdwenen en daarmee ook de dieren die van de waterplanten afhankelijk zijn, zoals zwanen die knolletjes van fonteinkruid eten. Ook kwamen er steeds vaker giftige blauwalgen voor in het water die een probleem voor de drinkwaterbereiding vormden.
Opslag in de bodem
Om de vervuiling van het zoete water te stoppen werden rioolwaterzuiveringsinstallaties gebouwd. Verder werd de overbemesting van het land aangepakt. Het water dat na deze maatregelen werd geloosd bevatte duidelijk minder voedingsstoffen. Maar gek genoeg werden de meren er niet schoner op, ze bleven net zo troebel. Wat was er aan de hand? De bodems van meren bleken de boosdoener. Eén van de voedingsstoffen, fosfaat, bindt zich namelijk sterk aan slibdeeltjes op de bodem. Toen het water schoner werd, kwam de voorraad fosfaat uit de bodem weer vrij. De buffervoorraad van fosfaat in de bodem was zo groot dat dit nog jarenlang de meren kon voeden, waardoor de algengroei ook doorging.
De verrassende boosdoeners
Toen na lange tijd het fosfaat uit de bodem verdwenen was bleef het water troebel. De meren bleven er slecht uitzien en biologen braken zich het hoofd over hoe dit kon gebeuren. De oplossing kwam van Tjechoslowaakse viskwekers, die hadden beschreven hoe hun kweekvijvers helderder werden telkens als ze de vis verwijderden. In Nederland werden in een paar kleine meertjes daarom ook het grootste deel van de vis weggehaald. Vissen zoals karper en brasem wroeten de hele dag in de bodem op zoek naar tubifex, muggelarven en ander voedsel. Doordat de vissen het bodemslib via hun kieuwen weer uitstoten, laten ze een spoor van troebelheid achter. Daarnaast komen met het opwervelen van dit slib ook weer voedingsstoffen vrij die de groei van fytoplankton stimuleren. Na de verwijdering van een groot deel van de vis in de experimentele meren werd het water inderdaad glashelder, een spectaculair resultaat. Het wegvangen van vis leidt niet alleen tot schoner water omdat er minder slibdeeltjes opgewerveld worden, maar zorgt er ook voor dat watervlooien de algen weer onder controle kunnen houden, omdat ze niet meer opgegeten worden door de jonge vis.
Blijvend helder water
Je zou verwachten dat, wanneer na een paar jaar het visbestand weer gegroeid is, de watervlooien weer bedreigd worden door jonge vis en het water opnieuw z'n helderheid verliest. Maar dat is niet zo, het blijkt dat het schone water tot in de lengte van dagen schoon blijft, zolang het water niet meer dan een kritische hoeveelheid voedingsstoffen bevat. Het geheim zit in de waterplanten. De waterplanten op de bodem krijgen, als het water eenmaal helder is, weer volop de kans om te groeien. Deze waterplanten, zoals waterlelie, krabbescheer en gedoornd hoornblad houden de bodem vast en zorgen ervoor dat de wind minder sterke golven kan veroorzaken. Hierdoor wervelt minder slib op. Via hun stengels en bladeren halen deze planten bovendien de voedingsstoffen voor het fytoplankton weg. Tussen de planten kunnen watervlooien zich beter verstoppen voor de vissen. Ze komen alleen 's nachts tevoorschijn en filteren dan het water. De waterplanten zorgen dus voor een positieve terugkoppeling: het heldere water wordt door de aanwezigheid van de waterplanten steeds helderder.
Bron: de Vleet, Ecomare
